Ağız Özellikleri(Dil)

KUMLUCADA KONUŞULAN AĞIZ ÖZELLİKLERİ
(TÜRKÇEMİZİN KUMLUCADA KONUŞULAN AĞIZ ÖZELLİKLERİ)
(KUMLUCA AĞZINDA TÜRKÇEMİZ)
Agız, bir dilin konuşma dilindeki farklılıklarıdır.Belli bir dilin konuşulduğu toplumlarda değişik yerleşim birimlerinin konuşma dilinde farklılıklar görülür.Buna dil biliminde “ağız” denir. Örnek: Karadeniz ağzı,Konya ağzı,Tekirdağ ağzı gibi. Büyük yerleşim birimlerinden daha küçük ilçe,belde,köy gibi yerleşim birimlerine inildikçe bu farklılık daha da çeşitlenir. Türkiye Türkçesi’nin konuşma dilinde Antalya ağzı diye bir farklı dil özelliği olmakla beraber ilçelerinin de kendine has ağız özellikleri vardır.Kumluca’yı tanıttığımız bu çalışmamızda Kumluca ve köylerinde yaşayan yerli insanlarımızın konuşma dilinde görülen ağız özelliklerinden örnekler aktarmayı uygun gördük.
A-Kumlucada kullanılan kelime örnekleri:(Sadece Kumluca’ya has)
-VOY(VOOY): Kişiler arasındaki hitaplarda,diyaloglarda kullanılan bir seslenme ünlemidir.Çok yaygındır.
         Örnek : “Voyy! Vooyy Amat aa ! (Hey Ahmet Ağa!)
-ULAN,ÜLEN: Konuşmalarda cümle başı edatı veya hitap ünlemi gibi kullanılır.Sinirli ve kızmış bir kişinin cümlelerinde sıkça rastlanır.
        Örnek : “Ulan bene baksaa!”(Kızgın:Bana bak!-Beni Dinlermisin.) “Ülen herif! endene bişe söylesee” (Kadın Kocasına , öfkeyle:Herif! ona birşey söylermisin.)
-ENDE : “şu” veya “o” işaret zamiri olarak kullanılan bir kelime.
        Örnek : “endeni versee”(Onu verirmisin.) “orda endeni dinleyen bile olmamış”(Orada onu dinleyen bile olmamış)
-HU : “0”,”şu” anlamlarında zamir olarak kullanılır.
         Örnek : “Hu,ni deyi be?” (O (şu) ne diyor be?)
-ÖTAN,ÖTANIN,    ÖTAKA : “Öte yan”,”Öte yanın”,”öteki yaka” gibi anlamlarda kullanılan ve yer zarfı olarak kullanılan bir kelimedir.
         Örnek : “Ötanındakine bişe demicenmi?” (Öteyanındaki kişiye birşey demiyecekmisin?)”ötana git gız!” (Öte tarafa git kız!)
-BÖYÜN : “Bugün”
        Örnek : “Böyün hava yaaşlı” (Bu gün hava yağışlı)
-BAKAAN : İstek anlamlı bir fiil cümlesinin yüklem olan fiilinden sonra kullanılır ve o fiilin anlamını pekiştirmeye yarar. “bakalım” anlamında kullanılır.
       Örnek : “Beri gel bakaan” (beri gelmeni istiyorum).”Anlat bakaan”(Anlat bakalım.)”dinle bakaan” (Dikatlice dinle,iyi dinle bakalım.)
-HIH : “İşte” kelimesi yerine kullanılan ve daha çok bir şeyin olduğunu belirtmek veya pekiştirmek için kullanılan bir kelime.
        Örnek : “hıh düştü” (işte düştü)
-HİNDİ : “Şimdi” anlamında bir zaman zarfıdır.
        Örnek : “hindi yanına gelecen” (şimdi yanına geleceğim)
-MEH : “al,buyur” anlamlarında kullanılır.
        Örnek : “Meh bunuda götür” (al bunuda götür.) Aynı sözcük bir isteğin gerçekleşmemesi sonunda oluşan öfkeyi ve bir fırsatın elden kaçtığını belirtmek içinde kullanılır. “meh getirdi” (Getirmedi) “Bi da meh gidersin” (bir daha gitme fırsatı bulamazsın.
-ÇİM (ÇİMMEK): “banyo yaomak anlamında bir fiildir.
        Örnek : “Bu gün çocuğumu çimdirdim.”(Bu gün çocuğuma banyo yaptırdım.)
-YU (YUMAK) : “Yıkamak” anlamında bir fiildir.
        Örnek : “Elini eyi yu” (Elini iyi yıka)
-GERE(GEREMEK): “Kapamak” anlamında bir fiildir.
        Örnek : “kapıyı geremeyi unutma” (Kapıyı kapatmayı unutma)
-BALGI(BALGIMAK): “rahat bir şekilde bolluk içinde yaşamak” anlamında bir fiil (Az kullanılıyor).
        Örnek : “Amat,Üsen a’nın köydeki baçasında balgıyı” (Ahmet Hüseyin ağa’nın Köydeki bahçesinde bolluk içinde dıştan yaşıyor.)
-SEYİR(SEYİRTMEK): “koşmak” anlamında bir fiil.
        Örnek : “Seyirdirken üstünü başını batırmış”(koşarken üstünü başını kirletmiş)
-BATIR(BATIRMAK): “Kirletmek” anlamında bir fiil.
        Örnek : “Çalışırken üstünü batırmış”(çalışırken üstünü kirletmiş)
B-Yazı Dilinde olan Ancak Kumlucada farklı konuşulan

kelimeler:

(Bütün fiiller söylenirken kelime kökünden sonraki gelen

ünlüler uzatılarak ve ekteki bazı ünsüzler düşülerek telaffuz

 edilir.) Örneklerde bu durum,uzatılan ünlülerin üzerine kısa

 çizgi işareti konarak ve iki ünlü kullanılarak gösterilmiştir.

 Ayrıca Hem fiillerde hemde hem de isim ve isim soylu

kelimelerde genizden çıkarılan “n” sesi farklı

seslendirildiğinden bu tür örneklerde da “n”

sesinin üzerine “~” işareti konulmuştur.)

-OLUYU = “oluyor”
-GELMEEYİ   : “gelmiyor.”
-GİTMEEYİ   : “gitmiyor”
-OLMAACAK   : “olmayacak”
-OKUMACAN   : “okumayacağım”
-OKUUCAN  “okuyacağım.”
          örnek = “Olmaacanı anlasıra gitmeecen dedi”

(Olmayacağını anlayınca gitmeyeceğim

dedi.) “Bu oğlan okumacaan deyi”

(Bu oğlan okumayacağım diyor.)

-DURUYU =  “duruyor”
          örnek = “O,dünden beri yerinde duruyu”(O,dünden beri yerinde duruyor)
-GIR, GIRIV (GIRMAK, GIRIVMAK)= “kırmak kırıvermek”anlamında kullanılır.
          örnek = “Hele bu sergedeye,domatisin fisilini gırıvdı” (hele şu yaramaza,domatesin yeni yetişen taze sürgününü kırıverdi.
*Nİ? “ne?”
          örnek = “ni zaman gidivdin”(ne zaman gidiverdin)
*NEETÇEN “ne yapacaksın,ne edeceksin”
                     örnek = “neetçen endenleri?”(onları ne yapacaksın)
*SABAALA,AAŞAMLA, İLKİNDİN = sabahleyin,akşamleyin,ikindin
                   Örnek = “sabaala erkenden naylona çalışmaya gidiyiz, aaşam garangısında dönüyüz”(sabahleyin erkenden seraya çalışmaya gidiyoruz, akşam karalığında dönüyoruz.)
*GONUŞURKENE,GİDERKENE, ÇALIŞIRKENE Konuşurken,gidiyorken,çalışırken.
Örnek = “Ulan gonuşurkene lafımı kesme” (be adam konuşuyorken sözümü kesme)
*BİŞEE = birşey
                             Örnek = “ana yaa! oluna bişee de.”(Anne yaa! oğluna birşey söyle.)
*PÜSTÜT bisküvi
             Örnek =  “dükkandan bi kilo lokumla,bi kilo püstüt algel” (Bakkaldan bir kilo lokum ile bir kilo bisküvi al gel)
*YANAA oraya,orası,yanın
*GOY,GOYUVU koy,koyuver
              Örnek= “endeni yanaa goyuvu”(onu yanına koyuver)
*YÔRT yoğurt
              Örnek = “bazardan yôrt aldım” (pazardan yoğurt aldım)
*ÇIKARAAN,GİDEEN, VARAAN çıkarayım,gideyim,varayım
                              Örnek = “gideen,varaan dedim”(gideyim,varayım dedim)
*BUBA,ANA,ABA baba,anne,abla
*GUMUCA/KUMUCA KUMLUCA
Endeme = Fide Dimi = Şalvar
Sındı = Makas Mıh = Çivi
Dıkım = Lokma Yemiş = İncir
Dıngıl = Zayıf Tığ = Şiş
Darı = Mısır Yağlık = Mendil 
Şibbek = Lastik terlik Dünek = Kümes
Namısa = Cibindirik Ensi = Ucu yanmış odun 
Çaput = Parça Bez Gilik = Çekirdek
Ölet = Salgın                Ölgülük = Ölü evi
Göce = Buğday yarması       Gebeş = Şişman
Haranı = Tencere            Dernemek = Toplamak
Kavuk = Yumak               Tirik = Sincap
Bakır = Metal Kova          Gıya = Amcaoğlu
Oba = Gezme                 Bağırtlak = Çocuk önlüğü
Cibi = Civciv            Gulu = Hindi
Dul = Rüzgar görmeyen yer   Uğratmak = Yolcu etmek
Mızgamak = Uyuklamak        Fordal = Kilim
Heybe = Çanta   Topan = Yastık çeşidi
Gabaş = Kel Endikmek = çekinti etmek
Tünmek = Zıplamak Didek = Gaga
Kıh = Giyi Dıllamak = Asmak
Dallamak = Kaldırmak Fıydıklamak= Hızlıca atmak
Ebişmek = Sırtına binmek Tiske = Fiske
Sırt = Giysi Dürmek = Katlamak
Culutmak=Kara kara düşünmek Cumbur = Yabani üzüm
Keme = Küçük fare Suluk = Lavabo
Vıykırmak = Çığlık atmak Çemkirmek = Bağırarak karşı

 gelmek

 Yargın = Sırt Üstdon=Kadınların giydiği şalvar
Yamalık = parça Bez Duşak = Engel olan
Kaygınca = Dana burnu Çötmük = Bel
Önge = Taş Eslenmek = Seslenmek
Dığan = Tava Yolak = Patika Yol
Hortlamak = Küsmek,darılmak Dernemek = Toplamak
Boşak = Geride kalanlar  Alacık = Bir çeşit Çadır
Alat = Yem Koyma Yeri Geveğen = Bir tür ot
Ece,Aga,Gaga = Ağabey Takı tuku = Ufak tefek Eşya
Götlen = Akarsu Vicivici = Cana yakın
Tabla = Senit Muşmak = Şapkanın uç kısmı
Köşek = Deve Yavrusu Koruk = Ermemiş,ekşi
Çiltim = Üzüm salkımı Çingil = Ufak kova
Kesik = Kanal Döndereç = Ekmek Çevrilen
Peşkir = Havlu Duma = Nezle
Iskıran = Hamur kesilen alet İzemek = Dar Yol
İşlik = Gömlek Islak = Yaş,nemli
Fistan = Kadın Elbisesi Dastar = Yazma
İstirpe = Kibrit Lobya = Fasulye
Gabaş = Boynuzsuz hayvan Oba = Gezme
Kıpırdak = Hareketli Kümük = Küçük kulaklı
Öğrek = At Sürüsü Irak = Uzak
Beze = Yuvarlak Hamur Han=Suluk                             
Muar = Çeşme Ümzük = Çaydanlığın ucu
Sibek =    Beşiğin ortasındaki deliğe yerleştirilen,bebeğin çişinin akıtıldığı pişirilmiş topraktan yapılmış derince kap.
Tote =  Çocuğun yeni yürümeye başlaması.
Göbet = Derede suların toplandığı geniş ya da derin yer
Tepit = Köpeğe verilen ekmek(az pişmiş)
Eynel = Tarlada bir seferde işlenebilecek bölüm.
Ardılmak = Kolları ile asılarak yaslanmak
Fırışka = Esintiyle karışık yağmur
Tepsimek = Ekmeğin saca yapışmayacak kadar pişmesi.
Baylan =  1. Yaramaz -2. Çıt kırıldım, dayanıksız.
Ger = Gri ile kızıl arası renk (Ger ördek)
Gurk = Kuluçkaya yatacak tavuk.
Pürü = Kuruyup, dökülerek yerde bir tabaka oluşturmuş ağaç yaprakları.
Pılçılmak= Kumaş ya da dokuma türü sergilerin uç kısımlarının dokumasını bozulması.
Dengilmek= Dirseği yere dayayıp,avuç içi ile başı destekleyerek yana doğru yaslanmak.
Dürüm = Üç yufka ekmeğinin iç içe muska şeklinde katlanması.
Külür = Mısırın daneleri alındıktan sonra kalan kısmı, koçan.
Çemremek = Kol ya da paçaları geriye doğru sıvamak.
İteğ = Senitin altına yazılır
Dibek =   İçinde buğday dövülen oyulmuş büyükçe taş.

 

* SEBZE MEYVE İSİMLERİ *    
-DOMATİS domates; -BÜBER biber
-BADILCAN patlıcan -FASİLLE fasulye
-SUVAN soğan -MANDİLİN mandalina
-PORTAKIL portakal -MALUR marul
-İLİMAN limon
   Örnek : “büber laylonunun içine diktiim fasillelerden, badılcanlardan fazla para gazandım” (biber serasının içine diktiğim fasulyelerden, patlıcan serasından fazla para kazandım.)
*BAAÇA bahçe
   Örnek : “portakıl baaçasının kenarındaki sıraya bi mandilin,bi ilimon aacı diktim” (portakal bahçesinin kenarındaki sıraya bir mandalina,bir limon fidanı diktim.)
-LAYLON  “Naylon,sera”
    Örnek : “bi naylon büber,bi naylon badılcan diktim” (bir sera biber,bir sera patlıcan diktim)